Πάρε μέρος

Μνήμη

Δεν είναι η πρώτη φορά

Από την επανάσταση της 25ης Απριλίου ως τις σημερινές διαδηλώσεις, η ιστορία της στέγης στην Πορτογαλία είναι η ιστορία ανθρώπων που οργανώθηκαν.

Δεν είναι η πρώτη φορά

Όταν οι κάτοικοι οργανώθηκαν, κέρδισαν δικαιώματα

Πολλά από τα δικαιώματα που έχουμε στη στέγη γεννήθηκαν από την πίεση όσων οργανώθηκαν. Αυτές είναι μερικές από τις στιγμές που μας έφεραν ως εδώ.

1974

Καταλήψεις και επιτροπές κατοίκων

Αμέσως μετά την επανάσταση της 25ης Απριλίου, χιλιάδες οικογένειες καταλαμβάνουν άδεια σπίτια και οργανώνονται σε επιτροπές κατοίκων. Η στέγη γίνεται ένα από τα μεγάλα αιτήματα της επανάστασης.

1974

SAAL: χτίζοντας μαζί με τους κατοίκους

Το SAAL (Serviço de Apoio Ambulatório Local, μια κινητή υπηρεσία τοπικής υποστήριξης) φέρνει μαζί αρχιτέκτονες και κατοίκους για να χτίσουν αξιοπρεπή σπίτια στις γειτονιές όπου ζούσε ήδη ο κόσμος: το δικαίωμα στον τόπο. Έργα όπως το Bairro da Bouça στο Πόρτο γεννιούνται από εκεί.

1976

Η στέγη στο Σύνταγμα

Το άρθρο 65 του Συντάγματος κατοχυρώνει για όλους το δικαίωμα σε επαρκή κατοικία και αναθέτει στο κράτος να το κάνει πραγματικότητα.

1993

Ειδικό Πρόγραμμα Επανεγκατάστασης (PER)

Το PER στεγάζει ξανά δεκάδες χιλιάδες οικογένειες που ζούσαν σε παράγκες στις μητροπολιτικές περιοχές Λισαβόνας και Πόρτο, ύστερα από δεκαετίες πίεσης από τους κατοίκους.

2019

Νόμος-πλαίσιο για τη στέγαση

Για πρώτη φορά, ένας νόμος-πλαίσιο (Νόμος 83/2019) αναγνωρίζει τη στέγη ως θεμελιώδες δικαίωμα και το κράτος ως εγγυητή της.

2023

Ο δρόμος ξαναγεμίζει

Η πλατφόρμα Casa Para Viver («Σπίτι για να ζεις») ενώνει δεκάδες κινήματα και γεμίζει τους δρόμους πόλεων από τον βορρά ως τον νότο της χώρας.

2026

«Já não dá»

Τον Μάρτιο, ο κόσμος βγαίνει στους δρόμους σε 16 πόλεις ενάντια στις αλλαγές που διευκολύνουν τις εξώσεις. Το μανιφέστο «Já não dá» («Δεν πάει άλλο») το υπογράφουν 90 σύλλογοι, συλλογικότητες, συνεταιρισμοί και σωματεία.

2026

Σκηνές στην πλατεία

Τον Οκτώβριο, οι κατασκηνώσεις διαμαρτυρίας στην πλατεία Rossio της Λισαβόνας και στην Praça D. João I του Πόρτο φέρνουν τη στέγη στο κέντρο των πόλεων. Η αστυνομία τις διαλύει, αλλά οι διαμαρτυρίες μεγαλώνουν, και στις 24 Οκτωβρίου χιλιάδες άνθρωποι διαδηλώνουν στη Λισαβόνα και στο Πόρτο.

Δικαίωμα στη διαδήλωση

Τρεις αστυνομικές επιθέσεις σε δέκα μέρες

Τον Οκτώβριο του 2026, η αστυνομία διέλυσε με τη βία τις ειρηνικές κατασκηνώσεις διαμαρτυρίας για τη στέγη τρεις φορές μέσα σε δέκα μέρες, πάντα τα ξημερώματα. Η PSP συνέλαβε 86 άτομα και οι τραυματίες ήταν δεκάδες: μόνο τα ξημερώματα της 25ης Οκτωβρίου, τα νοσοκομεία São José και Santa Maria δέχτηκαν 27 άτομα που τραυματίστηκαν στο Rossio. Ο ιστότοπος A Carga συγκεντρώνει τα ρεπορτάζ και τα βίντεο. Μια πλατεία με σκηνές δεν δικαιολογούσε ούτε γκλομπ ούτε σκύλους ούτε σφαίρες καουτσούκ.

15/10

Πόρτο, Praça D. João I

Γύρω στις 3 τα ξημερώματα, η PSP διαλύει την κατασκήνωση διαμαρτυρίας με γκλομπ. Οι εθελοντές πυροσβέστες του Πόρτο περιθάλπουν οκτώ άτομα και μεταφέρουν δύο στο νοσοκομείο Santo António· οι διοργανωτές μετρούν 37 τραυματίες. Η Συνήγορος του Πολίτη ζητά επειγόντως εξηγήσεις από την PSP.

20/10

Λισαβόνα, Rossio

Στις 6 το πρωί, ενώ σύμφωνα με τους διοργανωτές πολλοί κοιμούνται ακόμη, η αστυνομία απομακρύνει τις σκηνές. 55 άτομα συλλαμβάνονται για απείθεια και αφήνονται ελεύθερα την ίδια μέρα ως κατηγορούμενοι.

25/10

Λισαβόνα και Πόρτο

Τα ξημερώματα μετά τις πορείες της 24ης Οκτωβρίου, η αστυνομία επιτίθεται με γκλομπ και σκύλους και συλλαμβάνει 31 άτομα. Τα νοσοκομεία São José και Santa Maria δέχονται 27 τραυματίες από το Rossio· η PSP μιλούσε για πέντε. Στο São José, όσοι συνόδευαν τους τραυματίες περιγράφουν ανοιγμένα κεφάλια και έναν νεαρό με τραύμα από σφαίρα καουτσούκ στο πρόσωπο. Μια παρατηρήτρια της Διεθνούς Αμνηστίας, με το διακριτικό γιλέκο της, είναι ανάμεσα σε όσους χτυπήθηκαν με γκλομπ.

Τι λένε το Σύνταγμα και οι νομικοί

Το Σύνταγμα εγγυάται σε όλους το δικαίωμα να συνέρχονται «ειρηνικά και χωρίς όπλα, ακόμη και σε χώρους ανοιχτούς στο κοινό, χωρίς να χρειάζεται καμία άδεια» (άρθρο 45) και απαγορεύει στην αστυνομία να υπερβαίνει το «αυστηρά αναγκαίο» (άρθρο 272). Η PSP επικαλείται ένα νομοθετικό διάταγμα του Αυγούστου 1974, παλαιότερο από το Σύνταγμα, που απαγορεύει τις διαδηλώσεις στον δρόμο μετά τις 0:30. Πολλοί νομικοί θεωρούν την αστυνομική επέμβαση αδικαιολόγητη και παράνομη:

  • Ο συνταγματολόγος Jorge Reis Novais, πρώην σύμβουλος του Προέδρου Jorge Sampaio, λέει ότι το δικαίωμα στη διαδήλωση «παραβιάστηκε κατάφωρα» από τις αστυνομικές επεμβάσεις.
  • Η συνταγματολόγος Teresa Violante κάνει λόγο για «χονδροειδείς» παραβιάσεις του δικαιώματος στη διαδήλωση και θεωρεί ότι τμήματα του διατάγματος, αν διαβαστούν κατά γράμμα, είναι αντισυνταγματικά.
  • Ο συνταξιούχος εφέτης Eurico Reis υποστηρίζει ότι το διάταγμα, που προηγείται του 1976, μπορεί να θεωρηθεί αντίθετο στο Σύνταγμα, εν όλω ή εν μέρει.
  • Ο δικηγόρος António Garcia Pereira θεωρεί παράνομες τις συλλήψεις στο Rossio και δυσανάλογη την αστυνομική επέμβαση.
  • 430 δικηγόροι υπέγραψαν ανοιχτή επιστολή: οι σκηνές είναι μέρος της διαμαρτυρίας και δεν χρειάζονται δημοτική άδεια, το διάταγμα του 1974 δεν μπορεί να υπερισχύει του Συντάγματος, όποιος αρνείται μια παράνομη εντολή διάλυσης δεν διαπράττει το αδίκημα της απείθειας, και οι αστυνομικοί μπορούν να αρνηθούν μη νόμιμες εντολές (άρθρο 271 του Συντάγματος).
  • Πάνω από χίλιοι επαγγελματίες της δικαιοσύνης, ανάμεσά τους δικηγόροι, νομικοί και φοιτητές νομικής, έστειλαν άλλη μια ανοιχτή επιστολή στην Προεδρία της Δημοκρατίας: το δικαίωμα στη διαδήλωση «δεν είναι παραχώρηση της πολιτικής εξουσίας, αλλά θεμελιώδες δικαίωμα, η άσκηση του οποίου δεν εξαρτάται από καμία άδεια».

Το Συνταγματικό Δικαστήριο δεν έχει αποφανθεί ποτέ για το διάταγμα: είναι καιρός να το κάνει.

Άλλες σκηνές, άλλη αντιμετώπιση

Η κατασκήνωση ως μορφή διαμαρτυρίας δεν είναι κάτι καινούργιο στη Λισαβόνα, και σχεδόν πάντα έγινε ανεκτή:

  • Το 2020, ιδιοκτήτες εστιατορίων κατασκήνωσαν για μια εβδομάδα μπροστά στη Βουλή, κάνοντας απεργία πείνας. Η διαμαρτυρία έληξε με μια συνάντηση, όχι με επίθεση της αστυνομίας.
  • Το 2020, η JSD, η νεολαία του PSD, πέρασε μια νύχτα σε σκηνές έξω από το Υπουργείο Ανώτατης Εκπαίδευσης, διαμαρτυρόμενη για την έλλειψη φοιτητικής στέγης. Δεν δόθηκε εντολή διάλυσης.
  • Το 2023, το συνδικάτο εκπαιδευτικών S.TO.P. έστησε περίπου 30 σκηνές στο Rossio, την ίδια πλατεία, και έπειτα στο Largo de Camões. Δεν υπήρξαν επιθέσεις της αστυνομίας.
  • Τον Μάρτιο του 2026, φοιτητές του Técnico πέρασαν μια νύχτα σε σκηνές στην είσοδο της πανεπιστημιούπολης, χωρίς παρέμβαση της αστυνομίας.
  • Στο Πόρτο, το 2024, οι δημοτικοί πυροσβέστες κράτησαν μια σκηνή διαμαρτυρίας για 42 νύχτες, χωρίς παρέμβαση της αστυνομίας.

Το περιοδικό Sábado, που σύγκρινε αυτές τις περιπτώσεις, καταλήγει ότι η αστυνομική βία κατά των κατασκηνώσεων για τη στέγη είναι «σχεδόν πρωτοφανής».

Γιατί αφορά όλους

Μια σκηνή σε μια πλατεία είναι μορφή έκφρασης. Όταν η ίδια πράξη γίνεται ανεκτή για κάποιους και διαλύεται με γκλομπ για άλλους, το όριο δεν είναι πια ο νόμος αλλά το μήνυμα, και αυτό περιορίζει την ελευθερία έκφρασης του καθενός, όποια κι αν είναι η αιτία. Η Διεθνής Αμνηστία καταγγέλλει «υπερβολική και δυσανάλογη χρήση βίας», και οι ίδιοι οι κανονισμοί της PSP απαγορεύουν τα χτυπήματα με γκλομπ στο κεφάλι. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, António José Seguro, το είπε καθαρά: «Δεν είναι φυσιολογικές εικόνες για μια εδραιωμένη δημοκρατία».

Ζητάμε να ολοκληρωθούν και να δημοσιοποιηθούν οι έρευνες που βρίσκονται σε εξέλιξη, να επανεξεταστούν οι υποθέσεις όσων διαδήλωναν ειρηνικά και να παραπεμφθεί το όριο των 0:30 στο Συνταγματικό Δικαστήριο.

Πηγές

Η στέγη είναι δικαίωμα.
Ας απαιτήσουμε να τηρηθεί.

Έλα μαζί με όσους ήδη οργανώνονται σε πολυκατοικίες, γειτονιές και χώρους δουλειάς σε όλη τη χώρα.

Πάρε μέρος
Επικοινώνησε μαζί μας